CHẾ LAN VIÊN (1920 – 1989)

Dịch giả: Thân Trọng Sơn

XUÂN QUỲNH  (1942 – 1988)

Dịch giả: Thân Trọng Sơn

Thân Trọng Sơn

Truyện dịch

 François Mauriac

(1885 – 1970)

Giải Nobel Văn học 1952

Dịch giả: Thân Trọng Sơn:

1. Sự kiện thực tế

– Rạng sáng ngày 22/6/2025, Mỹ mở chiến dịch “Operation Midnight Hammer” sử dụng 7 máy bay B‑2 thả bom xuyên phá MOP và khoảng 75 tên lửa Tomahawk phá hủy 3 cơ sở hạt nhân Iran (Fordow, Natanz, Isfahan).
– Kết quả: Các cơ sở hạt nhân bị phá hủy nặng nề, nhiều nguồn tin xác nhận Mỹ đạt được mục tiêu chiến thuật.

2. Phản ứng pháp lý và chính trị

– Theo Đạo luật War Powers Resolution (1973), Tổng thống phải thông báo Quốc Hội trong vòng 48 giờ sau khi dùng vũ lực quân sự nếu không có sự phê chuẩn trước.
– Nhiều dân biểu Dân chủ (AOC, Bernie Sanders…) cáo buộc Trump vi phạm Hiến pháp và luật liên bang, cho rằng đây là cơ sở để luận tội.
– Phát biểu của AOC: “Đây là hành động vi hiến nghiêm trọng và là cơ sở luận tội rõ ràng.”

3. Lập luận bảo vệ của chính phủ

– Nhà Trắng cho biết vụ tấn công là phản ứng với mối đe dọa hạt nhân cấp bách từ Iran, nằm trong phạm vi quyền hạn của Tổng thống với tư cách Tổng tư lệnh quân đội.
– Căn cứ pháp lý chủ yếu: Title 10 của US Code và quyền hiến định bảo vệ an ninh quốc gia.

4. Đánh giá tổng hợp

– Nếu hành động không được Quốc Hội thông báo hoặc không có tình huống tự vệ rõ ràng, có thể xem là vi phạm War Powers Resolution.
– Tuy nhiên, nếu chứng minh được tình trạng “nguy hiểm cấp bách” (imminent threat), Trump có thể được miễn trừ trách nhiệm pháp lý.
– Hành động này đặt ra tranh cãi về ranh giới quyền lực giữa Hành pháp và Lập pháp, và liệu có bị xem là “lạm quyền” hay không.

✅ Kết luận

– Tổng thống có thể không “sai luật” tuyệt đối nếu chứng minh được tính khẩn cấp.
– Tuy nhiên, việc không thông qua Quốc Hội vẫn tạo ra nguy cơ tranh luận pháp lý và chính trị, đặc biệt trong bối cảnh chia rẽ sâu sắc.
– Việc luận tội có thể được thúc đẩy nếu Quốc Hội xác định hành vi này vi phạm nguyên tắc phân quyền.

ChatGPT trả lời

1. Bối cảnh & các bên liên quan

– California – do Thống đốc Gavin Newsom lãnh đạo – kiện Trump, cho rằng việc ông điều động Vệ binh Quốc gia mà không có sự đồng ý của tiểu bang là vi phạm Tu chính án thứ 10 và vượt quá quyền hạn liên bang.
– Tòa Quận (DC) do Thẩm phán Charles Breyer tuyên bố tạm thời chặn việc triển khai, khẳng định Trump đã “hành động bất hợp pháp”.

2. Phán quyết của Tòa Phúc thẩm (Emergency Stay – ngày 19–20/6/2025)

– Quyết định nhất trí của 3 thẩm phán gỡ lệnh chặn, cho phép Trump giữ quyền kiểm soát Vệ binh trong khi vụ kiện tiếp tục xét xử.
– Lý do pháp lý:
  + Trump “có căn cứ xác đáng” để cho rằng có tình trạng nổi loạn hoặc cản trở thực thi luật liên bang.
  + Dựa trên Điều luật Title 10 U.S.C. §12406, cho phép tổng thống ‘federalize’ Vệ binh khi chính phủ liên bang không thể thực thi luật pháp.
  + Tòa bác bỏ lập luận rằng quyết định này không thể bị rà soát bởi tòa án, nhưng nhấn mạnh mức độ xem xét phải “rất hoãn” (highly deferential) đối với phán quyết của tổng thống.
– Về quy trình điều phối:
  + Việc Trump không tham vấn Thống đốc Newsom trước khi ra lệnh không vi phạm luật, vì luật nói “qua các thống đốc” nhưng không trao cho thống đốc quyền bác bỏ.

3. Về tác động & bước tiếp theo

– Tạm thời: Vệ binh sẽ vẫn được triển khai tại Los Angeles trong khi vụ kiện tiếp diễn tại Tòa Quận.
– Phù hợp Luật & Hiến pháp?
  + Tòa khẳng định Trump có “có khả năng cao là đã hành động hợp pháp” theo luật liên bang.
  + Nhưng vấn đề rộng hơn – như quyền hạn liên bang sử dụng Vệ binh trong việc thực thi luật nội địa – vẫn cần được giải quyết trong phiên xử hoàn chỉnh.
– Khả năng kiện tiếp: California có thể kháng cáo lên Tòa Phúc thẩm toàn thể hoặc lên Tối cao Pháp viện để làm rõ quyền của thống đốc và luật liên quan quân đội nội địa.

✅ Kết luận ngắn gọn

– Tòa Phúc thẩm Khu vực 9 cho phép Tổng thống Trump tiếp tục điều động Vệ binh Quốc gia California tới Los Angeles trong khi vụ kiện tiếp tục.
– Đây là lần đầu tiên kể từ năm 1965 có tổng thống điều động Vệ binh mà không có sự đồng thuận của thống đốc tiểu bang.
– Phán quyết này không kết luận về tính hợp pháp cuối cùng, nhưng dấu hiệu cho thấy tòa nghiêng về phía Trump trong việc sử dụng Title 10 và mức độ “deference” với phán quyết tổng thống.
ChaGPT trả lời

KIỀU THỊ AN GIANG (Nhà văn Việt đang sống ở Đức).

Bài viết rất xuất sắc của nhà thơ Kiều Thị An Giang , về văn hoá, lịch sử , chính trị và con người Iran.

———

IRAN: CON ĐƯỜNG ĐI TỚI SỰ SỤP ĐỔ

-//-

(Viết cho những ai tưởng Iran chỉ là nơi bán thảm, rồi ngỡ ngàng khi thấy họ có nhà khoa học hạt nhân nhiều hơn cả tiệm phở ở Berlin)

Ngày xửa ngày xưa – khoảng hơn hai ngàn năm trước- có một xứ sở mang tên Ba Tư. Không chỉ hùng mạnh mà còn thơm lừng mùi nước hoa đàn hương trộn với quyền lực.

Đế chế của họ trải dài từ Ấn Độ sang tận Hy Lạp, dân chúng mặc áo vạt chéo, nói năng tao nhã và gửi thư nhanh hơn cả bồ câu tình yêu. Họ có triết học, kiến trúc, và đặc biệt là một thứ gọi là “khoan dung tôn giáo” – khái niệm mà sau này nhiều nước vẫn chưa học được.

Rồi mọi chuyện bắt đầu rối tung khi Alexander Đại đế xuất hiện như soái ca đạp cửa vào Persepolis. Ông ta đốt luôn cung điện cho… ấm, rồi rút lui để lại một mớ di sản tan tành. Nhưng người Iran không vì thế mà tuyệt chủng văn hóa- họ đổi đế chế, đổi tôn giáo, nhưng vẫn giữ nguyên cái chất Ba Tư: duy mỹ, thơ ca, và thích làm lớn chuyện theo cách cực kỳ lãng mạn.

Cho đến khi Hồi giáo đến. Không phải kiểu “Hello, tôi là bạn”, mà là “Mở cửa, chúng tôi đến thống trị.” Iran tiếp nhận Hồi giáo nhưng không cam chịu đứng chung với đám đông Sunni. Họ chọn một hướng riêng: Hồi giáo Shia- vừa để khẳng định bản sắc, vừa để không giống ai. Kiểu như ra đường ai cũng mặc đồ đen thì mình mặc đỏ, đơn giản vì… mình là Iran.

Rồi sang thế kỷ 20, Iran cố gắng hiện đại hóa. Họ xây đường sắt, cho con gái đi học, làm đại học, uống Coca-Cola, nghe jazz. Thậm chí năm 1935 còn đổi tên từ “Ba Tư” sang “Iran” đúng kiểu đu trend ngoại quốc. Nhưng rồi, như bao cuộc vui chơi quá đà, đến thập niên 1970, dân chúng nổi giận với vua – một ông Shah sống như tỷ phú trong khi dân đạp xe đi xếp hàng mua xăng. Thế là cuộc cách mạng 1979 nổ ra, và… thần quyền lên ngôi. Nói cách khác: người Iran 1979 đạp đổ thế tục để… đi về quá khứ.

Vua Shah là một ông hoàng thế tục, tham nhũng nhưng có tư tưởng hiện đại, thân Mỹ, bị lật đổ và thay thế bằng giáo chủ Khomeini, người dựng nên chế độ thần quyền hà khắc. Họ đổi tự do nửa vời lấy đạo đức toàn trị, đổi đàn áp thế tục lấy kiểm soát thánh thần. Không phải cuộc cách mạng nào cũng đi tới ánh sáng. Tưởng đất nước được tự do – ai ngờ bước vào hầm mộ lịch sử. Quần chúng không phải lúc nào cũng sáng suốt; có khi, họ tự vác đá ghè vào cả đầu gối lẫn hai bàn chân mình. Trước kia đứng thẳng được. Giờ, quỳ cũng đau thấy bà cố nội.

“Mọi cuộc cách mạng rồi cũng tan biến, để lại đằng sau chỉ là vết nhầy nhớp nhúa của một guồng máy mới.” – Franz Kafka

Cộng hòa Hồi giáo Iran ra đời, cùng Ayatollah Khomeini, một người có tầm nhìn xa tới tận… thời kỳ cổ đại. Iran khi đó chuyển từ chế độ quân chủ sang thần quyền, từ bạn nhậu của Mỹ thành người lật bàn tiệc. Họ chiếm đại sứ quán Mỹ, hô “Đả đảo phương Tây” mỗi sáng, biến thù địch thành chính sách đối ngoại chính thức. Và rồi, bị trừng phạt, cấm vận, đóng băng tài sản – tất cả những món quà mà Liên Hợp Quốc tặng cho những ai muốn chơi một mình trên bàn cờ toàn cầu.

Ấy thế nhưng điều trớ trêu nhất là: trong khi chính quyền Iran ngày càng cực đoan, dân Iran lại ngày càng… thông minh. Họ không chỉ thông minh kiểu “con tôi học giỏi”, mà là kiểu có hơn 300.000 sinh viên tốt nghiệp STEM mỗi năm, nằm top đầu thế giới về số lượng kỹ sư, nhà khoa học, bác sĩ. Phụ nữ chiếm đến 70% sinh viên đại học, trong một xã hội mà cô gái để tóc hở tai có thể bị bắt vì “lộ tư tưởng phản cách mạng”. Những thống kê khô khan này hẳn làm nhiều người bất ngờ: xưa nay ai cũng tưởng chỉ có Do thái mới là dân tộc thông minh nhất thế giới.

Nhiều người Iran trở thành giáo sư tại Harvard, MIT, Stanford. Một số khác thiết kế phần mềm bay lên sao Hỏa, chữa ung thư, hoặc viết sách triết học trong khi bị cấm dùng Fb ở quê nhà. Trớ trêu thay, họ là quốc gia với dân trí cao ngất – nhưng bị cai trị bởi những người cho rằng mạng xã hội là cửa ngõ dẫn đến địa ngục, và phụ nữ không nên đi xe đạp nếu chưa đọc hết Kinh Koran.

Câu chuyện Iran vì thế trở thành một chương tiểu thuyết kỳ lạ: một đất nước có tài nguyên dồi dào, trí thức đông đảo, văn hóa cổ kính, tưởng phải rất ra gì và này nọ – nhưng lại tự khóa cửa lại bằng cái then gọi là “chống phương Tây”. Và khóa mãi, khóa đến mức cả thế giới không còn ai kiên nhẫn gõ cửa.

Cho nên mới nói:

“Khi độc tài là sự thật, cách mạng trở thành bổn phận. Nhưng hãy cẩn thận với kẻ đến giải phóng bạn khỏi xiềng xích, chỉ để tròng vào cổ bạn một cái vòng cổ khác.” – Albert Camus

Iran bắt đầu đầu tư tiền cho các nhóm vũ trang ở Lebanon, Iraq, Yemen, Syria – tạo ra một “liên minh Shia” chống lại Mỹ, Israel và các nước Ả Rập Sunni thân Mỹ. Nhiều người gọi đây là “đế chế bóng tối” của Iran, một mạng lưới đậm chất điện ảnh, trộn giữa tôn giáo, chính trị và Kalashnikov. Nhưng chi phí của trò chơi đó không hề rẻ: hàng trăm tỷ đô bay đi, trong khi dân Iran chật vật mua trứng, và các nhà khoa học bị ám sát dần đều như nhân vật trong loạt phim “Targeted”.

Iran gần đây được nhắc đến liên tục với tội danh “làm giầu Uranium” khiến cho Mỹ và Israel rất nóng mắt. Tham vọng hạt nhân – nói là vì năng lượng, nhưng ai cũng biết Iran không cần lò phản ứng để nấu súp. Mỹ, EU, Israel nhìn vào bản đồ, lắc đầu, rồi ban cứ thế bồi thêm trừng phạt. Iran rơi vào một vòng xoáy của cô lập – cấm vận – mất mát – nổi loạn – đàn áp – và tiếp tục cô lập.

Mọi người còn nhớ không, 2022, cái chết của cô gái Mahsa Amini – bị bắt vì “khăn trùm đầu hớ hênh” – đã khiến cả nước phẫn nộ. Phụ nữ xuống đường, thanh niên đốt ảnh giáo chủ, mạng xã hội tràn ngập khẩu hiệu “Woman. Life. Freedom”. Đó không chỉ là biểu tình – mà là tiếng hét của một dân tộc thông minh đang bị bóp nghẹt bởi một cơ chế chính trị không chịu lớn.

Vậy thì điều gì đưa Iran từ đế chế Ba Tư hoa lệ đến ngưỡng “bị xóa sổ”?

Không phải vì dân họ ngu. Trái lại, họ là một trong những dân tộc thông minh và sáng tạo nhất thế giới.

Không phải vì họ nghèo tài nguyên. Iran có dầu, có khí, có dân số trẻ.

Không phải vì họ thiếu văn hóa. Họ có thơ Hafez, truyện Rumi, nhạc cổ truyền và cả một nền điện ảnh được Oscar gật gù.

Mà là vì họ chọn một mô hình chính trị tưởng như đạo đức, nhưng thực chất là độc đoán. Họ chọn tư tưởng cực đoan để chống lại phương Tây, nhưng lại nuôi một thế hệ thanh niên mơ về iPhone, TikTok và học bổng du học.

Thế giới không chống Iran – mà chống lại sự bất ổn do Iran tạo ra.

Phương Tây không ghét dân Iran – mà sợ những nhà nước thần quyền vừa phát kinh Koran trong lúc chế ra Dron, vừa múc dầu hoả, vừa lén lút làm bom nguyên tử.

Và Israel không muốn chiến tranh – nhưng cũng không chấp nhận một Tehran có thể bấm nút bay Tel Aviv bất kỳ lúc nào.

Nếu Iran sụp đổ, Trung Đông sẽ hỗn loạn. Các nhóm Shia được tài trợ sẽ lung lay, cuộc chơi quyền lực sẽ đổi màu. Nhưng nếu Iran tiếp tục như hiện nay – thì đất nước ấy cũng chỉ là một “xác chết đi đứng”: tài năng chảy ra ngoài, giấc mơ bị kẹp giữa kinh Koran và trát toà quốc tế.

Bài học từ Iran rất rõ:

Một quốc gia không thể sống mãi bằng nỗi sợ và khẩu hiệu. Dân trí cao mà bị cai trị bằng giáo điều – là thảm kịch. Văn minh ngàn năm mà đóng cửa với thế giới – là tự sát.

Nếu bạn hỏi: “Chúng ta học được gì từ Iran?”, thì cụ Ka xin trả lời:

“Hãy dạy con cái bạn làm nhà khoa học – nhưng cũng hãy dạy chính quyền bạn rằng, khoa học không thể nảy nở trong sợ hãi. Và hãy nhớ: không có đế chế nào sống sót nếu nó đối xử với trí thức như kẻ thù.”

–

Trong phòng khách nhà cụ Ka có treo bức tranh rất đẹp của một nữ hoạ sĩ người Iran. Bức tranh vốn nằm trong bộ sưu tập cá nhân của một giáo sư cũng người Iran – ông giảng dạy tại trường ĐH tổng hợp Humboldt, Berlin.

Cụ Ka có vài người bạn Iran. Đó là lý do, cụ luôn dành cho người dân Iran một sự vị nể không hề nhẹ. Nó khác với thể chế và chính sách hà khắc của quốc gia đầy cấm đoán của nhà nước Iran. Tiếc cho họ. Và cũng thương, cho họ.

–

Cụ Ka

Kiều Thị An Giang – 16.6.2025

Nguồn: https://thuymyrfi.blogspot.com/2025/06/kieu-thi-giang-iran-con-uong-i-toi-sup-o.html

***

Về tác giả:

Kiều Thị An Giang (còn dùng bút danh Thymianka Thảo Nguyên) – là một nữ thi sĩ Việt Nam định cư tại Đức, thường sinh hoạt văn nghệ tại các thành phố như Berlin, Leipzig và Chemnitz.

Hoạt động văn chương:

• Tham gia nhiều sự kiện văn học như “Ngày Hội tụ Thơ Việt ở Đức”.
• Là một trong những cây bút nổi bật trong Câu lạc bộ Thơ Berlin, từng góp phần làm sống lại dòng thơ của cộng đồng người Việt tại Đức

Phong cách sáng tác

Thơ của chị được nhận xét là có sự hòa quyện giữa triết lý và chất trữ tình sâu lắng – rất cá nhân và khó nhầm với những giọng thơ khác.

Chị có phong cách trầm mặc, ít ồn ào, và viết nhiều nhưng không in ấn nhiều, giữ cho thơ và bản thân tránh xa “thị phi tầm thường”.

Sự táo bạo trong ngôn từ được thể hiện qua những câu thơ như:

“Em là em người đàn bà ăn vã tuổi đôi mươi”.

Thơ của Kiều Thị An Giang thường mang tính sáng tạo cao, với cách chơi chữ đột phá, đôi khi một câu thơ có thể mang hai tầng nghĩa.

Địa bàn hoạt động

Thơ của chị xuất phát từ Berlin, lan tỏa đến Leipzig và được “hun dưỡng” sâu hơn tại Chemnitz, nơi có cộng đồng Việt Nam định cư lâu và có dòng thi ca hồi sinh.

Chị đã trở thành một tượng đài thơ nhỏ nhưng mạnh mẽ, được ghi nhận không chỉ trong cộng đồng Đức–Việt mà còn rộng hơn, đến cộng đồng hải ngoại và độc giả Việt Nam trong nước.

Tác phẩm & Hoạt động nổi bật

Mặc dù làm thơ nhiều nhưng chị khá kín tiếng trong xuất bản – ít ấn hành tập thơ, hướng đến chất lượng và chiều sâu hơn là số lượng.

Nhiều thơ của chị được đọc tại các buổi sinh hoạt cộng đồng, như tại sự kiện “Hội tụ Thơ Việt ở Đức”.

Tóm lại

Kiều Thị An Giang là một nữ thi sĩ giàu nội lực, chọn cách sống và sáng tác âm thầm nhưng thấm sâu, không sa đà vào sự ồn ào hay thị phi.

Dù không nổi bật qua xuất bản dày đặc, chị vẫn để lại dấu ấn đậm nét qua từng câu thơ đầy triết lý, lắng đọng.

Thơ chị được cộng đồng người Việt tại Đức và bạn đọc trong nước đánh giá cao.

Nguồn: Chat GPT

Mời các bạn đọc tư liệu văn học dưới dạng pdf (đọc trực tiếp bằng cách click vào trang nội dung và cuộn lên để đọc các trang kế tiếp). Bạn có thể tải về máy tính để phóng to dễ đọc:

Phan Nữ Lan chuyển từ bạn

Tác giả: Ngô Thị Quý Linh

Xin giới thiêu với các bạn một bài rất giá trị của Nữ văn sĩ Ngô thị Quý Linh về nền Y học của nước ta từ nửa thế kỷ thứ 19 sang đến thế kỷ thứ 20. Từ tình trạng chậm tiến phát sợ, đến nền Y khoa chớm nở rồi phát triển do người Pháp mang lại. Chúng ta đừng cố ý che mắt trước những tiến bộ  mà “đế quốc Pháp” đã mang đến cho xã hội Việt Nam. Thế kỷ 19 đã thấy phong trào các nước Âu Mỹ mở mang bành trướng: Anh quốc sang chiếm Ấn Độ và Miến Điện; Hòa Lan chiếm đóng Nam Dương trong 300 năm; Mỹ chiếm Philippines từ đầu thế kỷ 20 sau chiến tranh với Spain; Nhật đô hộ Đài Loan và Cao Ly… Không kể những lãnh thổ ven biển bên Trung Hoa bị các cường quốc hồi đó chiếm đóng: Hồng Kông, 4-5 khu đất mà tôi không nhớ tên, rồi địa hạt TsingTao ở phía Bắc do nước Đức chiếm cho đến Đệ nhất Thế Chiến và vẫn giữ truyền thống làm la ve mà chắc quý bạn vẫn thỉnh thoảng uống cho đến ngày hôm nay…!

Các bạn hãy giữ và đọc bài khảo cứu này của bà Quý Linh có nhiều hình ảnh có giá trị thời đó. Tôi không biết nói gì hơn là Quý Linh đã tra cứu nhiều tài liệu với tinh thần khoa học và say mê viết về một đề tài mà chúng ta ai cũng cần biết! 

HCL

Phan Nữ Lan chuyển từ bạn

Các bạn tải về máy phóng to để dễ đọc.

Mời các bạn thưởng lãm một số hình ảnh về Hội An do anh Nguyễn Quang Mười cung cấp:

Mời các bạn đọc bài biên khảo về nữ thi sĩ Minh Đức Hoài Trinh và đọc các bài thơ kém bản dịch sang tiếng Pháp và tiếng Anh của anh Thân Trọng Sơn (Pháp văn ĐHSP Huế khóa 1963-1967):